در حوالي سبزوار روستايي قديمي و زيبا وجود دارد كه در آن مسجدي تاريخي به يادگار از دوران آباداني اين منطقه باقي‌مانده است. اين مسجد در 100 كيلومتري شمال غرب شهر سبزوار و در نزديكي روستاي خسروشير واقع شده است.

در حال حاضر از اين مسجد فقط 2 ديوار جانبي ايوان آن باقي مانده است كه در نوع خود يكي از شاهكارهاي جالب معماري منطقه به حساب مي‌آيد. ارتفاع اين ديواره‌ها‌ حدود 6 متر و ضخامت آن 2 متر است.

ايوان بنا رو به شمال است و شبستان‌هاي مسجد در 2 طرف آن قرار مي‌گرفته‌اند. در هر ضلع اين ايوان 2 ورودي تعبيه شده كه به شبستان‌هاي اطراف منتهي مي‌شده است. پوشش ايوان از بين رفته و امروزه فقط در 2 محل، يكي در سردر ايوان و ديگري در قسمت عقبي، بقاياي 2 تويزه كه به صورت باندهاي جلو آمده است، گچبري و تزئينات ديده مي‌شود. اين گچبري در نوع خود بي‌نظير است و به نحو هنرمندانه‌اي آياتي از قرآن را با خطوط كشيده به صورت چندضلعي و دايره تزيين كرده‌اند.

نماي بيروني ايوان با ديواره‌هاي جانبي خود به وسيله 3 رديف آجر برجسته به صورت 3 طاق‌نماي عمودي سرتاسري درآمده و طاق‌نماهاي آخري، قاب تزئيني قوس ايوان را تشكيل مي‌دهد. قوس ايوان روي 2 ستون رفيع با تزئينات گچبري شده بنا گرديده كه اين ستون‌ها در قسمت پايين تخريب شده‌اند و در قسمت‌هاي وسطي به صورت دايره با نقوش كنده‌كاري شده روي گچ، شامل ستاره‌هاي هشت‌پر و شانزده‌پر مزين شده است. تزئينات در قسمت بالاتر به صورت منشور درمي‌آيد كه اين نقوش كنده‌كاري شده به صورت 7 و 8 ديده مي‌شود. بالاي اين ستون‌ها يك سرستون تزئيني گچبري شده با نقوش ستاره‌اي‌شكل ريزتر قرار مي‌گيرد و پاكار قوس ايوان را تشكيل مي‌دهد.

در جانب غربي ايوان هنوز 2 ورودي باقي مانده است كه ورودي طرف شمالي دقيقا شبيه ورودي ضلع شرقي است كه شرح نقوش آن داده شد.

اين ورودي از نظر شيوه طاق‌زني و تزئينات، مشابه ساير ورودي‌هاي بناست. فقط گچبري زمينه طاق‌نماي بالاي قوس، به جاي نقوش با رنگ كنگري، يك دايره تزئيني با ستاره چهارپر در بالاي قوس و ساير قسمت‌هاي زمينه را لوزي و ذوزنقه‌هاي درهم پر مي‌كند كه شبيه دهانه يك كندوي عسل است.

اين بنا در مهر ماه 1378 مورد مرمت قرار گرفته و نقوش آن تثبيت شده‌اند. محمد عبدالله‌زاده، باستان‌شناس سبزوار اظهار مي‌دارد كه در اين مسجد عمليات پيگردي براي بازشناسايي محراب انجام داده است و در جريان اين پيگردي مشخص شده كه به دليل قرار گرفتن بنا در مسير سيلاب، شواهد معماري از بين رفته است.

در گذشته‌ هنگام بررسي و شناسايي بنا، چون مسجد مذكور به روستاي خسروشير نزديك است نام اين روستا را بر اين مسجد نهاده‌اند. در صورتي كه نام اين مسجد، منار مسجد است.

در تاريخ بيهقي، صفحه 43 آمده است: «پسر ابن ساسويه، يزدخسرو بود كه خسروشير جوين و خسروآباد بيهق و خسروجرد بنا كرده است».

احسان محمدحسيني