نگاه از تاريخبه تاريخ
يكي از اين دژها، قلعه جلال الدين گرمه است اگر در مسير جاده گرمه ـ جاجرم حركت كنيد، پس از طي 5 كيلومتر، تپهاي بلند در كنار جاده ميبينيد كه بر فراز آن دژي باستاني و استوار با همان فرم و شكل اوليه قرار دارد. ديدن اين منظره براي بسياري از مسافران چنان وسوسه آميز است كه بيدرنگ خودروي خود را در كنار تپه متوقف كرده و به عزم بازديد از يك قلعه زيباي تاريخي، رنج صعود از تپهاي با شيب نسبتا زياد را به جان ميخرند.
بنا از سنگ، آجر، گچ و ملاط ساروج ساخته شده به طوري كه در لايه خارجي بنا از سنگ و در لايه داخلي آن از آجر و سنگ استفاده شده است. با همان نگاه اول ميتوان فهميد كه اين قلعه كاربرد نظامي و دفاعي داشته است.
دژ جلالالدين داراي پلان 6 ضلعي است و از 6 برج دايرهاي شكل در راس هر ضلع تشكيل شده كه اين برجها 2 طبقه هستند. شما ميتوانيد پس از داخل شدن به قلعه به برجهاي آن سرزده و بااحتياط از پلهها بالا برويد تا از دريچههاي ديدهباني برجها، منظرهاي را بنگريد كه قرنها پيش، ديدهبانان و نگهبانان دژ مشابه آن را ديدهاند. هرديوار قلعه داراي 3 برج و هر برج داراي 4 دريچه است كه كاربرد ديدهباني و تيراندازي داشته است. بخش داخلي هر برج از سمت داخل قلعه شامل يك فضاي مسقف با پلان دايره ناتمام و ورودي آن به شكل طاق بسيار بلند و باريك است. در قسمت بالاي برج و سقف فضاي مذكور محل ديدهباني و نگهباني تعبيه شده كه به صورت اتاقكي با 3 ديوار و بدون سقف ديده ميشود كه در ديوار خارجي به سمت بيرون قلعه حفرههاي ديدهباني در آن تعبيه شده است. جالب اين كه تنها ورودي قلعه در ضلع غربي واقع شده است.
دورتادور داخل قلعه «سرباز گرد» وجود داشته كه در حال حاضر فقط قسمتي از آن سالم مانده است. «سرباز گرد» به راهروهاي نسبتا باريكي گفته ميشود كه در كنار ديوارههاي داخلي برج و در حاشيه كنگرهها ساخته ميشدند تا سربازان امكان حركت كردن در آنها و دسترسي به تمام ديوارههاي دفاعي قلعه را داشته باشند.
به صورت پراكنده در داخل قلعه آثار سازههاي معماري مانند اتاق ديده ميشود. ضخامت ديواره قلعه از طرف برج يك متر و 10 سانتيمتر است. در ضلع شمال غربي در داخل بنا حفرهاي عميق ديده ميشود كه احتمالاٌ چاه آب تامينكننده ساكنان دژ بوده است. در طرفين جنوب غربي و شمال شرقي اين تپه چشمههايي وجود دارد كه از طريق يك چاه زيرزميني به هم متصل هستند و چاه درون قلعه نيز دقيقا در اين مسير قرار دارد.
ديوارهاي بلند خارجي بنا در بعضي از قسمتهاي شمالي از ناهمواريهاي كوه تبعيت ميكند. سنگهاي به كار رفته در نماي خارجي بنا هم تا اندازهاي صاف است.
در طبقه دوم قلعه، خمرههايي كار گذاشته شده بود كه متاسفانه همه آنها تخريب شده و فقط جاي آنها باقي است. اين خمرهها كه تعداد آنها قابل توجه است به ساكنان داخل قلعه اين امكان را ميداد تا براي مدتهاي طولاني مواد خوراكي و آذوقه مورد نياز خود را در داخل قلعه، انبار و ذخيره نمايند.
قلعه جلالالدين در دوره ايلخانان ساخته شد و تا دوره قاجار مورد استفاده قرار ميگرفت و پس از آن متروك شد.
احسان محمدحسيني